Định hướng và mục tiêu phát triển ngành đường sắt Việt Nam theo Quyết định 1769/QĐ-TTg

Quyết định 1769/QĐ-TTg đặt nền móng cho phát triển ngành đường sắt Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050. Bài viết phân tích chi tiết định hướng, mục tiêu và chiến lược triển khai mạng lưới đường sắt quốc gia của Viện khoa học công nghệ và giáo dục Việt Nam – VISTE. Khám phá ngay bức tranh phát triển hạ tầng đường sắt chiến lược của Việt Nam.

1. Quyết định 1769/QĐ-TTg có gì? 

Quyết định 1769/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 19/10/2021 là cột mốc quan trọng, chính thức phê duyệt Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Nội dung cốt lõi của Quyết định 1769/QĐ-TTg tập trung vào việc phát triển, mở rộng và hiện đại hóa toàn diện hệ thống đường sắt Việt Nam.

Theo quy hoạch, hệ thống sẽ duy trì 7 tuyến đường sắt hiện có với tổng chiều dài khoảng 2.440 km. Đồng thời, một bước đi đột phá là bổ sung thêm 9 tuyến đường sắt mới với tổng chiều dài khoảng 2.362 km, nâng tổng số tuyến đường sắt quốc gia lên 16 tuyến.

Đáng chú ý, phạm vi dự kiến sẽ triển khai các tuyến đường sắt chiến lược như tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam từ Ga Ngọc Hồi (Hà Nội) đến Ga Thủ Thiêm (TP. Hồ Chí Minh) dài khoảng 1.545 km, cùng với tuyến Hà Nội – Hải Phòng, kết nối các khu vực kinh tế trọng điểm với cửa biển quốc tế.

Tầm nhìn đến năm 2050, mạng lưới đường sắt Việt Nam không chỉ phục vụ nhu cầu nội địa mà còn hướng đến kết nối xuyên Á và Á – Âu thông qua các cửa khẩu quan trọng với Trung Quốc, Lào và Campuchia. Về nguồn lực, tổng nhu cầu vốn đầu tư dự kiến cho giai đoạn này là khoảng 240.000 tỷ đồng, huy động từ ngân sách nhà nước, vốn ngoài ngân sách và các nguồn vốn hợp pháp khác.

2. Mục tiêu và kỳ vọng Quyết định 1769/QĐ-TTg

Quyết định 1769/QĐ-TTg đặt ra những mục tiêu phát triển trung tâm, tạo động lực mạnh mẽ cho sự chuyển đổi của hạ tầng giao thông Việt Nam.

2.1 Mục tiêu kết nối liên vùng

Mục tiêu ưu tiên hàng đầu là cải tiến, nâng cấp 07 tuyến đường sắt hiện có để đảm bảo an toàn và nâng cao hiệu quả khai thác. Song song đó, việc triển khai đầu tư hai giai đoạn ưu tiên của tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam (Hà Nội – Vinh và Nha Trang – TP. Hồ Chí Minh) là chìa khóa để rút ngắn thời gian di chuyển.

Ngoài ra, quy hoạch cũng nhấn mạnh việc phát triển các tuyến đường sắt kết nối với cảng biển quốc tế, sân bay quốc tế, đầu mối đường sắt tại các thành phố lớn, và đặc biệt là kết nối TP. Hồ Chí Minh với Cần Thơ, tạo ra mạng lưới vận tải liên vùng đa dạng, giảm áp lực giao thông trên đường bộ.

2.2 Tác động đến logistics, du lịch, phát triển đô thị

Việc nâng cấp, mở rộng hệ thống đường sắt theo Quyết định 1769/QĐ-TTg đóng góp quan trọng vào việc cung cấp dịch vụ hậu cần chuyên ngành (logistics), nâng cao hiệu quả vận chuyển hàng hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho phân phối hàng hóa quốc tế.

Đặc biệt, đường sắt tốc độ cao sẽ giúp rút ngắn thời gian chuyển tiếp, tăng sức hấp dẫn đối với khách du lịch, thúc đẩy phát triển du lịch liên vùng và quốc tế. Hơn thế nữa, sự phát triển đồng bộ giữa đường sắt và đô thị theo mô hình TOD (Đô thị Phát triển theo Giao thông Công cộng) sẽ giúp tái cấu trúc hệ thống đô thị, nâng cao chất lượng hạ tầng, tạo động lực phát triển kinh tế bền vững.

Quyết định 1769/QĐ-TTg không chỉ nhắm đến việc giảm tải giao thông đường bộ thông qua cải cách và phát triển các tuyến đường sắt hiện có và đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, mà còn tạo ra sự kết nối chiến lược, thúc đẩy logistics, du lịch và phát triển đô thị đồng bộ, góp phần mạnh mẽ vào sự chuyển đổi hạ tầng giao thông và phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam giai đoạn 2021-2030.

3. Định hướng đầu tư và phát triển mạng lưới đường sắt mới 

Kế hoạch đầu tư và phát triển mạng lưới đường sắt mới thể hiện tầm nhìn xa và sự chuẩn bị kỹ lưỡng của Chính phủ.

3.1 Các tuyến đường sắt mới ưu tiên đến năm 2030

Việt Nam đã quy hoạch bổ sung 9 tuyến đường sắt mới với tổng chiều dài khoảng 2,362 km, trong đó có các điểm quan trọng như Hải Phòng – Hạ Long – Móng Cái, Hà Nội – Đồng Đăng, Vũng Áng (Hà Tĩnh) – Mụ Giạ (Quảng Trị), TP.HCM – Cần Thơ, Biên Hòa – Vũng Tàu.​

Vai trò của các kết nối tuyến đường biển cửa quốc tế:

• Tuyến Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng với chiều dài khoảng 419 km là dự án trọng điểm, kết nối cửa khẩu quốc tế và nhung biển nước sâu Hải Phòng (cảng Lạch Huyện), giúp rút ngắn hành trình vận động chuyển hàng hóa và giảm tải cho vận động tải đường bộ.​
• Tuyến Biên Hòa – Vũng Tàu kết nối khu vực biển Bà Rịa – Vũng Tàu, phục vụ vận chuyển hóa hàng hóa từ khu vực kinh tế phía Nam.​

Phân chia tuyến đường sắt kết nối khu vực kinh tế quan trọng:

• Tuyến TP.HCM – Cần Thơ dài 175 km, khổ hiện đại, điện khí hóa với tốc độ thiết kế 160 km/h, phục vụ cả vận chuyển khách và hàng hóa. Đây là tuyến đường sắt cân bằng kết nối khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam với ĐBSCL, giúp cân bằng phát triển khu vực và cung cấp kinh tế khu vực.

3.2 Quy hoạch phát triển khu đầu mối đường sắt 

Các ga đầu mối quan trọng được quy hoạch bao gồm Ga Ngọc Hồi (Hà Nội) và Ga An Bình (gần TP. Hồ Chí Minh).

• Ga Ngọc Hồi được định hướng phát triển theo mô hình TOD, trở thành trung tâm kết nối liên hoàn giữa tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, mạng lưới đường sắt quốc gia và các tuyến đường sắt đô thị (như Metro số 1, 1A, 6…). Ga sẽ kết hợp với các khu thương mại, dịch vụ, nâng cao chất lượng cuộc sống và trở thành biểu tượng phát triển đô thị của Hà Nội.
• Ga An Bình cũng là đầu mối quan trọng trong tuyến TP.HCM-Cần Thơ, được thiết kế hiện đại với các tổng kho, trạm bảo dưỡng phục vụ tuyến vận tải hàng hóa và hành khách.

3.3 Kết nối đường sắt quốc tế 

Việt Nam định hướng xây dựng và phát triển các tuyến đường sắt kết nối quốc tế với Trung Quốc (tuyến Hà Nội – Đồng Đăng, Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng), Lào, Campuchia. Tuyến liên vận quốc tế được kỳ vọng nâng cao khả năng vận chuyển hàng hóa và hành động xuyên suốt biên giới, tăng cường hợp tác khu vực Đông Nam Á – Trung Quốc.

• Ví dụ: tuyến đường sắt tốc độ cao Trung Quốc – Lào đã mở ra cơ hội kết nối đa quốc gia trong ASEAN, giảm chi phí vận tải, thúc đẩy phát triển thương mại và du lịch.

Bên cạnh đó, định hướng đầu tư còn đi kèm với các chính sách ưu tiên về tài chính, huy động nguồn lực xã hội, và hợp tác quốc tế trong đào tạo, chuyển giao công nghệ. Nhờ đó, mạng lưới đường sắt mới được kỳ vọng sẽ trở thành trục xương sống quan trọng, vừa hiện đại, vừa bền vững, đáp ứng mục tiêu phát triển lâu dài của Việt Nam theo Quyết định 1769/QĐ-TTg.

4. Tầm nhìn chiến lược ngành đường sắt Việt Nam đến năm 2050 

Theo Quyết định 1769/QĐ-TTg, việc triển khai các tuyến đường sắt trọng điểm và đồng bộ hóa mạng lưới là ưu tiên hàng đầu của Chính phủ trong kế hoạch phát triển hạ tầng giao thông đến năm 2050.

4.1 Hoàn thành tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam 

một trong những trọng tâm then chốt của quy hoạch là việc hoàn thành tuyến đường sắt tốc độ cao bắc – nam. tuyến đường sắt này được xác định là trục xương sống mới của mạng lưới vận tải quốc gia, có chiều dài dự kiến khoảng 1.541 km với tốc độ thiết kế lên đến 350 km/h. theo lộ trình, tuyến đường sắt huyết mạch này đặt mục tiêu hoàn thành cơ bản vào năm 2035.

đáng chú ý, tuyến đường sắt cao tốc này sẽ kết nối hai trung tâm kinh tế lớn là thủ đô hà nội (tại ga ngọc hồi) và thành phố hồ chí minh (tại ga thủ thiêm), đóng vai trò sống còn trong việc gia tăng hiệu quả vận hành cả vận tải hành khách và vận tải hàng hóa, qua đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế – xã hội ở cả hai đầu đất nước và các vùng lân cận.

4.2 Phát triển đồng bộ các tuyến mới

Song song với dự án đường sắt tốc độ cao, quyết định 1769/qđ-ttg cũng chú trọng phát triển đồng bộ các tuyến đường sắt mới. mục tiêu đến năm 2050 là hình thành mạng lưới 25 tuyến đường sắt với tổng chiều dài hơn 6.300 km.

Trong giai đoạn trước năm 2030, ưu tiên tập trung nguồn lực hoàn thành các tuyến hành lang quan trọng, bao gồm các tuyến kết nối các vùng kinh tế trọng điểm, các khu công nghiệp, các cửa biển lớn như hải phòng, bà rịa – vũng tàu và các khu kinh tế quan trọng khác như tuyến thành phố hồ chí minh – cần thơ, khu vực tây nguyên. đặc biệt quan trọng là việc phát triển các tuyến đường sắt nối quốc tế với các nước láng giềng như trung quốc, lào và campuchia, mở ra cơ hội lớn về giao thương và hội nhập.

Đồng thời, các khu đầu mối vận tải lớn như ga ngọc hồi (hà nội) và ga an bình (bình dương) sẽ được nâng cấp và phát triển thành các trung tâm vận tải liên vùng hiện đại. bên cạnh đó, chú trọng xây dựng hợp lý các tuyến đường sắt đô thị nhằm tối ưu hóa kết nối đa phương thức trong hệ thống giao thông tổng thể.

Nhờ đó, mạng lưới đường sắt mới sẽ góp phần hoàn thiện hệ thống hạ tầng giao thông đồng bộ, tăng cường kết nối trong nước và quốc tế, đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội bền vững trong thời hạn dài của Việt Nam.

5. Các giải pháp và chính sách hỗ trợ thực hiện Quy hoạch 

Các giải pháp và hỗ trợ chính sách được hỗ trợ thực hiện kế hoạch phát triển đường sắt Việt Nam tập trung vào lĩnh vực chính: huy động nguồn vốn và cơ chế đầu tư, phát triển công nghiệp đường sắt và nhân lực, đảm bảo an toàn giao thông và bảo vệ môi trường.

5.1 Huy động nguồn vốn và cơ chế đầu tư 

Trước hết, việc huy động nguồn vốn được xem là yếu tố tiên quyết. Với sự ra đời của Luật Đường sắt sửa đổi (dự kiến năm 2025), nhiều cơ chế đột phá đã được thiết lập, tạo hành lang pháp lý thông thoáng và thuận lợi nhằm thu hút tối đa các nguồn vốn đầu tư cho ngành.

Cụ thể, Nhà nước sẽ tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong việc phân bổ ngân sách để phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt. Tuy nhiên, điểm nhấn quan trọng là việc khuyến khích và thu hút mạnh mẽ các thành phần kinh tế tham gia đầu tư theo nhiều hình thức khác nhau, đặc biệt là hình thức đối tác công – tư (PPP) và đầu tư trực tiếp (FDI).

Đáng chú ý, để tăng tính hấp dẫn, Nhà nước đã đưa ra nhiều chính sách ưu đãi vượt trội như miễn, giảm tiền sử dụng đất, hỗ trợ về khuyến khích, bồi thường, tái định cư, và đặc biệt là rút ngắn thủ tục hành chính và quy trình đầu tư. Một điểm then chốt là chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được Nhà nước đảm bảo và không được tính vào phần vốn Nhà nước trong các dự án PPP. Điều này đã tạo ra một cú hích lớn, giúp giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư tư nhân, qua đó tạo điều kiện thuận lợi nhất để thu hút nguồn vốn xã hội hóa quy mô lớn.

5.2 Phát triển công nghiệp đường sắt và nhân lực 

Chính phủ ưu tiên nguồn lực để nghiên cứu, sản xuất và ứng dụng khoa học công nghệ mới, tiến tiến trong lĩnh vực đường sắt. Mục tiêu chiến lược là xây dựng Đề án Phát triển công nghiệp đường sắt với tầm nhìn đến năm 2030-2045, nhằm đưa Việt Nam trở thành nhà sản xuất toa xe, đầu máy, và các cấu kiện quan trọng. Điều này không chỉ giúp giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu mà còn hoàn thiện hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ liên quan.

Bên cạnh đó, công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao được đặc biệt chú trọng. Thực tiễn cho thấy, để vận hành an toàn và khai thác hiệu quả các dự án đường sắt mới, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao, cần phải có đội ngũ nhân lực chuyên môn sâu, tinh thông về kỹ thuật và vận hành.

5.3 Đảm bảo trật tự an toàn giao thông và bảo vệ môi trường 

Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, ngành đường sắt đặt mục tiêu phát triển song hành với việc đảm bảo trật tự an toàn giao thông (ATGT) và bảo vệ môi trường bền vững.

Về ATGT, Luật Đường sắt 2025 sẽ nâng cao các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt hơn trong hoạt động vận tải và khai thác. Cùng lúc đó, phát triển đường sắt còn hướng đến mục tiêu bảo vệ môi trường, giảm thiểu tối đa ô nhiễm so với các phương thức vận tải khác. Do vậy, các giải pháp kỹ thuật ưu tiên sử dụng năng lượng sạch, năng lượng hiệu quả và kiểm soát chặt chẽ các hoạt động gây tác động môi trường trong suốt quá trình xây dựng và khai thác các tuyến đường.

Nhìn chung, các giải pháp và chính sách này tạo tiền đề vững chắc để triển khai Quy hoạch ngành đường sắt, góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa, nâng cao chất lượng vận tải và đảm bảo phát triển bền vững theo định hướng của {Quyết định 1769/QĐ-TTg}.

6. Chương trình đặc định đường sắt: Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam 

Nhằm đáp ứng nhu cầu cấp bách về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và chuẩn bị cho các tuyến đường sắt tốc độ cao sắp đưa vào khai thác tại Việt Nam, Chương trình Đặc định ngành Đường sắt do Tập đoàn Đường sắt Nhật Bản (JR Group) tài trợ đang triển khai tuyển chọn các ứng viên tiềm năng từ Việt Nam. Chương trình không chỉ mang đến cơ hội làm việc hợp pháp tại Nhật Bản với mức thu nhập hấp dẫn mà còn mở ra lộ trình phát triển nghề nghiệp bền vững trong lĩnh vực hạ tầng giao thông hiện đại.

Thực chất, đây là một chương trình đào tạo và tuyển dụng nhân lực chiến lược, triển khai theo diện Kỹ năng đặc định (Tokutei Gino) của Chính phủ Nhật Bản. Người lao động tham gia chương trình được cấp thị thực ban đầu thường là 5 năm, đồng thời có cơ hội gia hạn hoặc chuyển đổi sang visa định cư dài hạn. Bên cạnh việc tích lũy kinh nghiệm quốc tế quý báu, người tham gia còn được hưởng chế độ đãi ngộ toàn diện và một lộ trình nghề nghiệp rõ ràng, phù hợp với định hướng phát triển lâu dài của ngành đường sắt Việt Nam.

Đáng chú ý, Công ty LABCO, một đơn vị giáo dục uy tín với kinh nghiệm lâu năm, hiện là đối tác chính thức được phép triển khai Chương trình Kỹ năng đặc định ngành Đường sắt. LABCO khẳng định vị thế là đơn vị phái cử duy nhất tại miền Bắc và là một trong hai tổ chức trên toàn quốc được JR Group tin tưởng giao thực hiện chương trình trọng điểm này, góp phần trực tiếp vào việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực theo Quyết định 1769/QĐ-TTg.

Có thể thấy, Chương trình Kỹ năng đặc định ngành Đường sắt không chỉ là một cầu nối việc làm, mà còn là một kênh chuyển giao công nghệ và kiến thức quản lý tiên tiến từ Nhật Bản. Sự hợp tác này được kỳ vọng sẽ tạo ra một đội ngũ nhân lực nòng cốt, đáp ứng đúng tinh thần và mục tiêu mà Quyết định 1769/QĐ-TTg đã đề ra, hướng tới sự phát triển bền vững và hiện đại hóa hệ thống giao thông đường sắt trong nước.

> Xem thêm về chương trình đặc định đường sắt 

Kết luận

Quyết định 1769/QĐ-TTg là một chiến lược toàn diện, bài bản, thể hiện quyết tâm của Chính phủ Việt Nam trong việc hiện đại hóa hạ tầng giao thông, đặc biệt là ngành đường sắt. Việc phát triển đồng bộ đường sắt tốc độ cao, các tuyến kết nối liên vùng và quốc tế sẽ tạo ra một cú hích lớn, thúc đẩy kinh tế – xã hội, nâng cao vị thế cạnh tranh quốc gia.

Để đảm bảo thành công của chiến lược này, việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong ngành đường sắt là yếu tố then chốt. Viện Khoa học Công nghệ và Giáo dục Việt Nam – VISTE luôn đồng hành, cung cấp những phân tích học thuật chuyên sâu và các chương trình giáo dục tiên tiến nhằm trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết, góp phần thực hiện thành công các mục tiêu đặt ra trong Quyết định 1769/QĐ-TTg.