Kỹ năng nhận diện và phòng tránh lừa đảo online cho người dùng mạng xã hội

Lừa đảo trực tuyến đang trở thành đại dịch trên không gian mạng, với hơn 22.200 phản ánh chỉ trong 9 tháng đầu năm 2024. Thiệt hại lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng, đe dọa nghiêm trọng đến tài sản và an ninh thông tin của mỗi người dùng, đặc biệt là giới trẻ. Đã đến lúc trang bị kỹ năng “sống còn” để nhận diện và phòng tránh lừa đảo online. Tìm hiểu ngay những chiến thuật bảo vệ bản thân và gia đình trước ma trận chiêu trò ngày càng tinh vi của tội phạm mạng!

1. Thực trạng lừa đảo trên mạng xã hội gần đây 

Trong bối cảnh chuyển đổi số lan tỏa mạnh mẽ, hoạt động tội phạm công nghệ cao tại Việt Nam ngày càng diễn biến phức tạp. Theo thống kê của Bộ Công an, trong 9 tháng đầu năm 2024, đã có hơn 22.200 phản ánh liên quan đến lừa đảo trực tuyến, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Trung bình, cứ 220 người dùng điện thoại thông minh thì có 1 người trở thành nạn nhân; 70% dân số Việt Nam nhận được ít nhất một tin nhắn hoặc cuộc gọi lừa đảo mỗi tháng.

Giới trẻ, đặc biệt là học sinh – sinh viên, là nhóm bị tấn công nhiều nhất do thiếu kỹ năng nhận diện và ứng phó tình huống. Các thủ đoạn tinh vi như tấn công mã hóa dữ liệu, đánh cắp thông tin cá nhân lên tới 10 terabyte trong năm 2024, gây thiệt hại ước tính khoảng 18.900 tỷ đồng, tăng gấp đôi so với năm 2023.

Số liệu từ Bộ Công an cũng cho thấy, năm 2024 ghi nhận hơn 6.000 vụ lừa đảo trực tuyến với thiệt hại hơn 12.000 tỷ đồng. Dù đầu năm 2025 có dấu hiệu giảm nhẹ, nhưng từ quý II trở đi, xu hướng lừa đảo lại bùng phát mạnh, đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội. Tỷ lệ lừa đảo qua Facebook, Zalo, TikTok tăng hơn 35% so với năm trước, trong đó gần 20% bắt nguồn từ các tài khoản giả mạo.

Đáng lo ngại hơn, tội phạm mạng hiện đã sử dụng công nghệ AI như deepfake, giả giọng nói, video khuôn mặt để đánh lừa người dùng. Những hình thức tấn công tinh vi này khiến việc phát hiện, xử lý trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

2. Các hình thức lừa đảo online phổ biến hiện nay 

Bước sang năm 2025, các chiêu trò lừa đảo trên không gian mạng tiếp tục gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ tinh vi. Tội phạm mạng không ngừng biến tướng với nhiều thủ đoạn mới, khiến người dùng dễ dàng trở thành nạn nhân nếu thiếu kỹ năng nhận diện và phòng tránh lừa đảo.

• Giả danh cơ quan công quyền: Kẻ gian mạo danh Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, gọi điện đe dọa thông báo nạn nhân liên quan đến các vụ án nghiêm trọng như “rửa tiền”, “ma túy”, rồi yêu cầu khẩn cấp chuyển tiền vào tài khoản “xác minh”. Cần khẳng định rõ: Các cơ quan tố tụng tuyệt đối không bao giờ làm việc hoặc yêu cầu chuyển khoản qua điện thoại hay Zalo.
• Chiêu trò tình cảm : Đánh vào tâm lý người dùng bằng cách giả danh quân nhân, doanh nhân nước ngoài giàu có. Sau khi chiếm được lòng tin, chúng hứa hẹn tặng quà giá trị nhưng yêu cầu đóng phí nhận hàng; nghiêm trọng hơn, nhiều nạn nhân bị tống tiền bằng hình ảnh cá nhân nhạy cảm.
• Bẫy “Lợi nhuận khổng lồ”: Lợi dụng lòng tin vào các hoạt động từ thiện, hoặc dụ dỗ bằng lời hứa “đầu tư siêu lợi nhuận”. Bản chất là kêu gọi góp vốn, đóng phí “trước” để nhận được khoản thưởng “ảo” không tồn tại.

• Tấn công qua Ngân hàng: Mạo danh nhân viên ngân hàng, yêu cầu cung cấp mật khẩu, mã OTP hoặc giả mạo nâng cấp hệ thống bảo mật; mục đích cuối cùng là chiếm đoạt quyền kiểm soát tài khoản.
• Thủ đoạn nhờ vả gấp”: Hack tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo) của người quen, sau đó nhắn tin giả vờ gặp sự cố và yêu cầu mượn tiền, nhờ chuyển khoản gấp.
• Cạm bẫy “Trúng thưởng”: Tung tin thông báo trúng các giải thưởng lớn như iPhone đời mới, xe SH, sổ tiết kiệm, nhưng buộc nạn nhân phải đóng một khoản phí “nhận thưởng” vô lý.
• Lừa đảo thương mại điện tử: Xây dựng các website thương mại điện tử giả mạo tinh vi, gửi link thanh toán ảo để chiếm đoạt thông tin thẻ tín dụng/thẻ ghi nợ của người mua hàng.

Rõ ràng, bên cạnh những hình thức trên, còn vô số biến thể khác với thủ đoạn ngày càng tinh vi và chuyên nghiệp hóa, thách thức nghiêm trọng khả năng nhận diện và phòng tránh lừa đảo của công chúng.

3. Tại sao nên nhận biết và phòng tránh lừa đảo 

Nhận thức đúng về lừa đảo giúp người dùng chủ động bảo vệ thông tin cá nhân quan trọng như số điện thoại, tài khoản ngân hàng, mật khẩu hay mã OTP, tránh bị kẻ gian chiếm đoạt tài sản hoặc lợi dụng vào hành vi phạm pháp. Bên cạnh đó, kỹ năng phòng tránh hiệu quả còn giúp hạn chế các rủi ro phổ biến như mất quyền kiểm soát tài khoản, đánh cắp danh tính hay tấn công mạng gây hậu quả kéo dài.

Nhận biết sớm các dấu hiệu lừa đảo cũng góp phần ngăn chặn sự lan truyền thông tin sai lệch, giảm thiểu thiệt hại trong cộng đồng và hỗ trợ cơ quan chức năng xử lý, điều chỉnh hoạt động trên không gian mạng. Đồng thời, việc phòng ngừa chủ động còn giúp xây dựng một môi trường mạng xã hội an toàn, lành mạnh – nơi người dùng có thể khai thác giá trị tích cực của công nghệ mà không lo bị lợi dụng.

Vì vậy, việc trang bị và thực hành thường xuyên các kỹ năng nhận biết, cảnh giác, bảo mật thông tin cá nhân và an toàn giao dịch trực tuyến là yêu cầu cấp thiết để mỗi cá nhân tự bảo vệ mình và gia đình trước những thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi trong kỷ nguyên số.

4. Các kỹ năng nhân diện và phòng tránh lừa đảo 

Việc chủ động trang bị kiến thức là chiến lược phòng vệ tiên quyết trong môi trường số đầy rủi ro. Dưới đây là những kỹ năng then chốt để người dùng có thể làm chủ sự an toàn của mình:

4.1 Kỹ năng nhận diện lừa đảo online 

Để bảo toàn tài sản và danh tính, người dùng cần nắm vững các dấu hiệu cảnh báo sau:

• Luôn cảnh giác với các tin nhắn, email , cuộc gọi hoặc lời mời trên mạng xã hội có yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng, mật khẩu hoặc OTP mã hóa. Đây là dấu hiệu phổ biến của lừa đảo trực tuyến .​
• Nhận biết các dấu hiệu lừa đảo như lời khuyên hứa lời hẹn nhuận cao, yêu cầu chuyển tiền gấp, lừa danh cơ quan nhà nước , ngân hàng, thương hiệu uy tín hoặc người quen.​
• Kiểm tra nguồn thông tin xác thực trước đó khi hành động bằng cách liên hệ trực tiếp với tổ chức, cá nhân thông tin qua các kênh chính thức, tránh kích hoạt vào các đường dẫn, tệp đính kèm không rõ nguồn gốc .​
• Cảnh báo đối với các trang web giả mạo, trang fan hâm mộ giả mạo hoặc các cài đặt mạng tài khoản mạng giả mạo với thông tin không rõ ràng, đặc biệt khi có các hành động mở rộng, gạ gẫm chuyển tiền.

4.2 Kỹ năng phòng tránh lừa đảo online 

Bên cạnh việc nhận diện, thực hành phòng tránh là bước hành động mang tính quyết định:

• Không chia sẻ thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng, mã OTP với bất kỳ ai, dù người đó có tự nhận là nhân viên ngân hàng hay cơ quan công an.​
• Không thể truy cập vào các đường liên kết, đăng nhập vào trang web, ứng dụng từ nguồn không xác định, tránh mở các tệp đính kèm hoặc tải xuống phần mềm lạ từ tin nhắn và email.​
• Sử dụng các biện pháp bảo mật như mật khẩu mạnh, xác thực hai yếu tố (2FA), cập nhật phần mềm, hệ điều hành, ứng dụng bảo mật để giảm thiểu rủi ro bị tấn công tin tặc.​
• Chủ động báo cáo các hành vi lừa đảo, hành vi nghi ngờ sẽ có chức năng cơ sở hoặc các cổng thông tin toàn mạng để được hỗ trợ, đồng thời góp ý phần bảo vệ cộng đồng.​
• Học và nâng cao kỹ năng số cơ bản để nhận biết các chiêu trò lừa đảo cũng như cách xử lý khi gặp phải các vấn đề đáng ngờ. 

Tóm lại, việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ năng nhận diện sắc bén và hành động phòng tránh kỷ luật sẽ tạo nên hàng rào bảo vệ vững chắc, giúp mỗi công dân số tự tin, an toàn hơn khi khai thác các giá trị mà công nghệ mang lại.

5. Viện VISTE thực hiện phổ cập kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn

Trước thực tế tội phạm mạng gia tăng với nhiều thủ đoạn tinh vi, Viện khoa học công nghệ và giáo dục Việt Nam – Viste đã chủ động triển khai chuyên đề học thuật chuyên sâu “Kỹ năng quản lý và sử dụng mạng xã hội an toàn – hiệu quả”, hưởng ứng tinh thần của “Công ước Hà Nội” về an toàn không gian mạng và phát triển công dân số.

Theo định hướng của Viện, an toàn số không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là năng lực nền tảng của công dân trong thời đại chuyển đổi số. Việc tổ chức chuyên đề mang tính học thuật này được xem là bước đi thiết thực nhằm trang bị cho học viên kiến thức, kỹ năng nhận diện và phòng tránh lừa đảo trực tuyến, góp phần xây dựng môi trường mạng văn minh, an toàn và phát triển bền vững.

Đặc biệt, chương trình có sự đồng hành của ThS. Lê Thị Mai Quyên – chuyên gia Tâm lý học lâm sàng với hơn 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực tham vấn tâm lý, giáo dục trẻ em và truyền thông an toàn mạng. Sự tham gia của chuyên gia đầu ngành đã củng cố thêm uy tín học thuật của VISTE, đồng thời thể hiện cam kết mạnh mẽ của Viện VISTE trong việc mang đến những giá trị tri thức gắn liền với thực tiễn xã hội.

Với chuỗi chuyên đề mang tính chiến lược, VISTE hướng tới mục tiêu biến công nghệ thành công cụ phục vụ con người, thay vì là rủi ro tiềm ẩn. Từ đó, Viện tiếp tục khẳng định phương châm “Kiến tạo tri thức – Phát triển con người – Hội nhập quốc tế”, góp phần đào tạo thế hệ nhân lực chất lượng cao, có năng lực thích ứng và hội nhập sâu rộng trong kỷ nguyên số.

Hãy chủ động trang bị cho mình kỹ năng nhận diện và phòng tránh lừa đảo ngay hôm nay để bảo vệ bản thân và đóng góp vào một môi trường số an toàn hơn. Khám phá ngay các chuyên đề chuyên sâu của VISTE để làm chủ tương lai số của bạn.